Bolesne miesiączki – kiedy ból jest normalny, a kiedy może oznaczać chorobę?

Ból podczas miesiączki doskwiera wielu kobietom. Wymaga diagnostyki wtedy, gdy jest bardzo silny, nie ustępuje po standardowych lekach przeciwbólowych, utrudnia codzienne życie, nasila się z miesiąca na miesiąc lub pojawia się nagle po latach, jeżeli miesiączki były wcześniej bezbolesne. Sygnałem do konsultacji są też objawy towarzyszące jak np. omdlenia, ból przy współżyciu czy dolegliwości ze strony jelit i pęcherza.

Bolesne miesiączki – kiedy wymagają diagnostyki?

Nie każdy ból podczas miesiączki od razu oznacza chorobę. Są jednak sygnały, które warto skonsultować z ginekologiem.

Ból menstruacyjny nie wymaga diagnostyki, jeśli: pojawia się w pierwszych dniach krwawienia, ma umiarkowane nasilenie, ustępuje po standardowych lekach przeciwbólowych dostępnych bez recepty i nie uniemożliwia codziennego funkcjonowania. To obraz typowego, fizjologicznego bólu miesiączkowego, który dotyczy znacznej części kobiet, zwłaszcza młodych i nastolatek.

Diagnostyka jest wskazana w przypadkach, gdy:

• Ból jest bardzo silny i nie ustępuje po np. ibuprofenie czy innych lekach przeciwbólowych. 
• Ból wyłącza z codziennego życia i uniemożliwia pracę, naukę, podstawowe aktywności. 
• Dolegliwości utrzymują się przez wiele dni i nasilają się z miesiąca na miesiąc. 
• Ból pojawia się nie tylko podczas miesiączki, ale też przy współżyciu lub przy oddawaniu moczu i wypróżnianiu. 
• Krwawienia są bardzo obfite i konieczność zmiany podpaski lub tamponu częściej niż co godzinę. 
• Pojawiają się plamienia lub krwawienia między miesiączkami, których wcześniej nie było. 
• Ból pojawił się nagle, choć wcześniej miesiączki były bezbolesne lub mało bolesne. 
• Towarzyszą mu omdlenia, wymioty, gorączka lub silne zawroty głowy.

Każda z tych sytuacji to sygnał, że warto poszukać przyczyny bólu. Jeśli ból jest nagły, bardzo silny i inny niż zwykle, zwłaszcza jeżeli towarzyszy mu gorączka lub objawy z pęcherza i jelit, nie czekaj na kolejną wizytę kontrolną. Taki obraz może wymagać pilnej oceny.

Kiedy ból miesiączkowy może być uznany za typowy?

Ból podczas miesiączki jest jednym z najczęstszych objawów ginekologicznych. Doświadcza go większość kobiet przynajmniej raz w życiu, a u wielu pojawia się regularnie co miesiąc. Nie oznacza to jednak, że każdy jego rodzaj można uznać za fizjologiczny. Są wyraźne cechy, które odróżniają typowy ból menstruacyjny od tego, który wymaga poświęcenia mu nieco więcej uwagi.

Jak wygląda typowy ból miesiączkowy? Fizjologiczny ból menstruacyjny ma zwykle charakter skurczowy i lokalizuje się w dolnej części brzucha, w podbrzuszu. Niekiedy może promieniować do dolnej części pleców, pachwin, a czasem do ud. Pojawia się zazwyczaj tuż przed rozpoczęciem krwawienia i w jego pierwszych dniach, i stopniowo ustępuje wraz z upływem kolejnych dni cyklu. Największe nasilenie przypada zwykle na pierwszy lub drugi dzień miesiączki.

To efekt działania prostaglandyn, czyli związków wydzielanych przez błonę śluzową macicy, które wywołują skurcze potrzebne do opróżnienia macicy z krwi miesiączkowej. Skurcze te chwilowo ograniczają przepływ krwi w macicy, co powoduje jej niedotlenienie i ból. 

Taki ból, czyli skurczowy, skoncentrowany w podbrzuszu, nasilony w pierwszych dniach i ustępujący po lekach przeciwbólowych, jest uznawany za fizjologiczny, zwłaszcza u nastolatek i młodych kobiet. Można go złagodzić lekami z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takimi jak np. ibuprofen, ciepłym termoforem lub innymi domowymi metodami. Oprócz samego bólu mogą towarzyszyć mu inne objawy, jak nudności, biegunka, zmęczenie, bóle głowy czy rozdrażnienie.

A gdzie przebiega granica typowego bólu? Typowy ból miesiączkowy nie uniemożliwia normalnego funkcjonowania. Owszem, może być nieprzyjemny i wymagać tabletek, ale nie powinien ograniczać funkcjonowania na kilka dni i nie powinien pojawiać się poza miesiączką.

Jeśli ból jest na tyle silny, że wymaga rezygnacji z pracy, szkoły lub codziennych aktywności, nawet jeśli zdarza się to regularnie od lat, nie należy traktować go jako czegoś, z czym trzeba się pogodzić, ale jako sygnał, że warto porozmawiać z ginekologiem.

Jakie objawy przy bolesnych miesiączkach powinny niepokoić?

Część objawów towarzyszących bolesnym miesiączkom to sygnały, które wyraźnie wykraczają poza obraz typowego bólu menstruacyjnego. Nie oznaczają automatycznie poważnej choroby, ale są wskazaniem do diagnostyki ginekologicznej. Wymienimy je w punktach.

• Ból, który nie odpowiada na leczenie

Jeśli standardowe leki przeciwbólowe dostępne bez recepty typu ibuprofen, naproksen, nie przynoszą ulgi lub przynoszą ją nieznacznie, to ważna informacja dla lekarza. Brak odpowiedzi na leczenie farmakologiczne jest jednym z kryteriów, które mogą sugerować wtórny charakter bólu i konkretną przyczynę organiczną. 

• Ból wyłączający z codziennego życia

Ból, który zmusza do pozostania w łóżku, uniemożliwia pracę lub naukę, pojawia się regularnie i trwa kilka dni, nie jest normą, nawet jeśli trwa od lat i kobieta zdążyła się do niego przyzwyczaić. To jeden z najważniejszych sygnałów, że warto poszukać jego przyczyny.

• Obfite krwawienia

Konieczność zmiany podpaski lub tamponu częściej niż co godzinę przez kilka kolejnych godzin to krwawienie wymagające oceny ginekologicznej. Obfite miesiączki mogą towarzyszyć mięśniakom macicy, polipom endometrialnym, adenomiozie lub innym zmianom w obrębie macicy.

• Ból obecny poza miesiączką

Jeśli ból nie ogranicza się do dni krwawienia, ale pojawia się też poza nimi np. w innych dniach cyklu, przy współżyciu, przy oddawaniu moczu lub przy wypróżnianiu, to kolejny istotny sygnał. Ból przy współżyciu, określany jako dyspareunia, jest jednym z objawów, które mogą towarzyszyć endometriozie lub stanom zapalnym narządów miednicy. Dolegliwości z pęcherza i jelit nasilające się w okolicach miesiączki również mogą mieć związek z chorobami ginekologicznymi.

• Omdlenia, wymioty, gorączka

Bardzo silny ból menstruacyjny, któremu towarzyszą omdlenia, intensywne wymioty lub gorączka, wymaga konsultacji lekarskiej. Takie objawy mogą wskazywać zarówno na nasilone pierwotne bolesne miesiączkowanie, jak i na schorzenia wymagające pilnej oceny.

• Trudności z zajściem w ciążę

Jeśli bolesnym miesiączkom towarzyszy problem z zajściem w ciążę, warto powiedzieć o tym ginekologowi. Część chorób, które powodują bolesne miesiączkowanie, może też wpływać na płodność i odwrotnie: diagnostyka w kierunku przyczyn niepłodności często ujawnia schorzenia będące źródłem bólu.

Pierwotne i wtórne bolesne miesiączkowanie – czym się różnią?

Bolesne miesiączkowanie dzielimy na dwa rodzaje: pierwotne i wtórne. W tym rozdziale omówimy różnice między nimi.

Pierwotne bolesne miesiączkowanie

Pierwotne bolesne miesiączkowanie nie ma uchwytnej przyczyny organicznej. Badanie ginekologiczne i USG nie wykazują żadnych nieprawidłowości w budowie narządów rodnych. To najczęstsza postać bolesnych miesiączek, dotycząca szacunkowo nawet 90% przypadków.

Pojawia się zazwyczaj u nastolatek i młodych kobiet, najczęściej kilka miesięcy do dwóch lub trzech lat po pierwszej miesiączce, gdy cykle stają się owulacyjne. Ból ma charakter skurczowy, lokalizuje się w podbrzuszu, pojawia się w pierwszych dniach krwawienia i zazwyczaj ustępuje po lekach przeciwbólowych. U wielu kobiet dolegliwości zmniejszają się z wiekiem lub po porodzie.

Jego mechanizm jest stosunkowo dobrze poznany: błona śluzowa macicy wydziela prostaglandyny, które wywołują skurcze naczyń wewnątrzmacicznych oraz mięśniówki macicy potrzebne do jej opróżnienia. Skurcze powodują chwilowe niedokrwienie macicy i właśnie to niedokrwienie jest źródłem bólu. U kobiet z bolesnymi miesiączkami stężenie prostaglandyn jest wyraźnie wyższe niż u tych z bezbolesnymi.

Na nasilenie pierwotnego bolesnego miesiączkowania mogą wpływać czynniki takie jak palenie papierosów, wczesne dojrzewanie płciowe, brak ciąż czy obciążenie rodzinne – jeśli matka lub siostra mają bolesne miesiączki, ryzyko ich wystąpienia u Ciebie jest większe.

Wtórne bolesne miesiączkowanie

Wtórne bolesne miesiączkowanie ma konkretną przyczynę organiczną. W obrębie miednicy mniejszej obecne są zmiany, które wywołują ból. To właśnie ta postać wymaga diagnostyki ginekologicznej.

Charakterystyczną cechą wtórnego bolesnego miesiączkowania jest to, że pojawia się zazwyczaj po okresie bezbolesnych lub mało bolesnych miesiączek. Najczęściej dotyka kobiet po 25.-30. roku życia, choć może pojawić się w każdym wieku. Ból bywa silniejszy niż przy postaci pierwotnej, zaczyna się często już w drugiej połowie cyklu, przed miesiączką i może utrzymywać się długo po jej zakończeniu. 

Wtórnemu bolesnemu miesiączkowaniu mogą towarzyszyć ból przy współżyciu, obfite krwawienia, plamienia między miesiączkami, uczucie ucisku w miednicy, dolegliwości z jelit i pęcherza, a także trudności z zajściem w ciążę. Brak odpowiedzi na standardowe leki przeciwbólowe i antykoncepcję hormonalną to kolejna cecha, która odróżnia tę postać od pierwotnej.

Jeżeli więc ból pojawił się w młodym wieku, towarzyszył miesiączkom od początku i ustępuje po lekarz przeciwbólowych dostępnych bez recepty typu ibuprofen, to z dużym prawdopodobieństwem ma charakter pierwotny. Jeśli ból pojawił się nagle po latach bezbolesnych miesiączek, narasta z czasem, nie odpowiada na standardowe leczenie przeciwbólowe lub towarzyszą mu inne objawy, jest to sygnał, że warto poszukać jego przyczyny.

Jakie choroby mogą powodować bardzo bolesne miesiączki?

Omówimy najczęstsze schorzenia mogące być przyczyną bardzo bolesnych miesiączek.

Endometrioza i adenomioza

Endometrioza to schorzenie, w którym tkanka endometrium, czyli błony śluzowej macicy, rośnie poza jej jamą, czyli na jajnikach, jajowodach, jelitach, pęcherzu moczowym lub w innych miejscach. Ta tkanka reaguje na hormony cyklu tak samo jak endometrium w macicy. Ulega rozpulchnieniu i próbuje się złuszczać, ale nie ma jak wydostać się z organizmu. Wywołuje to stany zapalne, zrosty i ból, który często nasila się właśnie podczas miesiączki, ale może utrzymywać się też poza nią. Endometrioza jest jedną z częstszych przyczyn wtórnego bolesnego miesiączkowania, ale jej rozpoznanie bywa trudne i czasochłonne.

Adenomioza jest nazywana także endometriozą wewnętrzną. Jest to stan, w którym tkanka endometrium wrasta w mięśniówkę macicy. Adenomioza często powoduje bardzo obfite krwawienia i uczucie ucisku w podbrzuszu. Dotyka najczęściej kobiet w okolicy 35.-50. roku życia. 

Mięśniaki macicy

Mięśniaki to łagodne guzy rozwijające się w obrębie mięśniówki macicy. Wiele kobiet ma mięśniaki i nie odczuwa żadnych dolegliwości. Nie każdy mięśniak powoduje ból, jednak te zlokalizowane wewnątrz jamy macicy lub głęboko w jej ścianie mogą wywoływać bolesne skurcze, bardzo obfite krwawienia i uczucie ucisku w miednicy. Mięśniaki są najczęstszymi łagodnymi guzami narządu rodnego.

Polipy endometrialne

Polipy to niewielkie wyrośla w jamie macicy, które mogą powodować nieprawidłowe krwawienia, plamienia między miesiączkami, a także nasilać dolegliwości bólowe. Często wykrywane są przypadkowo w badaniu USG.

Torbiele jajników

Nie każda torbiel jajnika powoduje dolegliwości. Wiele z nich jest bezobjawowych i ustępuje samoistnie. Torbiele endometrialne, zwane czekoladowymi ze względu na ciemnobrązową zawartość, są, zgodnie z nazwą, bezpośrednio związane z endometriozą i mogą powodować ból nasilający się podczas miesiączki. Torbiele krwotoczne, powstałe po pęknięciu pęcherzyka, mogą wywoływać nagły, ostry ból w połowie cyklu.

Stany zapalne narządów miednicy mniejszej

Zapalenie jajników, jajowodów lub innych narządów miednicy może powodować ból, uczucie ucisku w podbrzuszu, gorączkę i nieprawidłowe upławy. Nieleczone stany zapalne mogą prowadzić do powstawania zrostów i trudności z zajściem w ciążę.

Wkładka wewnątrzmaciczna

Wkładka wewnątrzmaciczna, zwłaszcza miedziana, może nasilać dolegliwości bólowe podczas miesiączki, zwłaszcza w pierwszych miesiącach po jej założeniu. Jeśli ból jest bardzo silny i utrzymuje się długo, warto omówić to z ginekologiem. 

Inne przyczyny

Lista możliwych przyczyn wtórnego bolesnego miesiączkowania obejmuje też wady rozwojowe macicy i pochwy, zespół policystycznych jajników oraz, rzadziej, choroby jelit czy pęcherza moczowego, których objawy nasilają się w okolicach miesiączki.

Bolesne miesiączki a endometrioza, mięśniaki i inne przyczyny wtórne

Kiedy ból miesiączkowy jest bardzo silny i nie odpowiada na standardowe leczenie, naturalnym krokiem jest szukanie jego przyczyny. Trzy schorzenia pojawiają się w tym kontekście najczęściej: endometrioza, adenomioza i mięśniaki macicy. Warto wiedzieć, czym się od siebie różnią i dlaczego żadnego z nich nie można rozpoznać wyłącznie na podstawie nasilenia bólu.

Endometrioza 

Endometrioza polega na tym, że tkanka endometrium, czyli błony śluzowej macicy, pojawia się poza jej jamą – na jajnikach, jajowodach, jelitach, pęcherzu moczowym, otrzewnej lub innych strukturach. Ogniska tej tkanki reagują na hormony cyklu tak samo jak endometrium wewnątrz macicy, ulegają pogrubieniu i próbują się złuszczać, ale nie mają jak wydostać się z organizmu. Efektem są stany zapalne, zrosty i narastający ból.

Ból przy endometriozie bywa bardzo silny i często nie ogranicza się tylko do dni miesiączki. Może pojawiać się także przy współżyciu, oddawaniu moczu lub wypróżnianiu. Połączenie tych objawów jest sygnałem, który powinien skierować diagnostykę m.in. w stronę endometriozy.

Rozpoznanie endometriozy jest trudne. Od pojawienia się pierwszych objawów do diagnozy mija niekiedy kilka lat. Wynika to częściowo z tego, że ból miesiączkowy bywa bagatelizowany, a częściowo z tego, że standardowe USG może nie uwidocznić jej ognisk. Pewne rozpoznanie daje laparoskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego, choć diagnostykę zwykle zaczyna się od mniej inwazyjnych metod.

Endometrioza jest jedną z przyczyn wtórnego bolesnego miesiączkowania, ale nie jedyną. Nie każdy silny ból miesiączkowy z automatu oznacza endometriozę. Jej odmianą jest adenomioza. To stan, w którym tkanka endometrium wrasta w głąb mięśniówki macicy. Objawy adenomiozy to bardzo bolesne i obfite miesiączki, uczucie ucisku lub ciężkości w podbrzuszu oraz ból nasilający się przed miesiączką i w jej trakcie. Adenomioza dotyka najczęściej kobiet w okolicach 35.-50. roku życia, choć, oczywiście, może pojawić się wcześniej. Rozpoznanie stawia się na podstawie USG lub rezonansu magnetycznego, czasem badania histopatologicznego.

Mięśniaki macicy 

Mięśniaki to łagodne zmiany rozwijające się w mięśniówce macicy. To najczęstsze łagodne guzy narządu rodnego. Sama ich obecność nie oznacza automatycznie bólu, ponieważ wiele kobiet ma mięśniaki i nie odczuwa żadnych dolegliwości. To, czy mięśniak będzie objawowy, zależy przede wszystkim od jego lokalizacji i wielkości. Mięśniaki rosnące wewnątrz jamy macicy lub głęboko w jej ścianie mogą powodować bardzo obfite krwawienia, bolesne skurcze, uczucie ucisku w miednicy i częste parcie na mocz. Duże mięśniaki bywają czasem mylone z innymi zmianami w obrazie USG. 

Jak widzisz, endometrioza, adenomioza i mięśniaki mogą dawać podobne objawy – silny ból miesiączkowy, obfite krwawienia, uczucie ucisku w podbrzuszu. Nie można ich od siebie odróżnić wyłącznie na podstawie opisu dolegliwości i niezbędna jest ocena specjalisty.

Jakie badania wykonuje się przy bolesnych miesiączkach?

Lekarz dobiera zakres badań na podstawie wywiadu, obrazu klinicznego i tego, co wykaże badanie ginekologiczne. Poniżej opisujemy przykładowy proces diagnostyczny, ale zaznaczamy, że nie każda kobieta z bolesnymi miesiączkami musi przejść przez wszystkie jego etapy. Pamiętaj też, że diagnostyka bolesnych miesiączek jest procesem i nie zawsze jedna wizyta, jedno badanie wystarczą, żeby poznać ich przyczynę.

Wywiad lekarski

Pierwszym i niezwykle istotnym narzędziem diagnostycznym jest rozmowa. Ginekolog zapyta o regularność cykli, czas trwania i obfitość krwawienia, charakter i lokalizację bólu, jego nasilenie w skali czasu – czy pojawił się niedawno czy trwa od lat, czy narasta czy pozostaje stały. Padną też pytania o ból poza miesiączką, przy współżyciu, przy oddawaniu moczu i przy wypróżnianiu, a także o ewentualne trudności z zajściem w ciążę i przebyte choroby ginekologiczne. Im dokładniejszy wywiad, tym lepiej lekarz może ocenić, czy ból ma charakter pierwotny czy wtórny i jakie badania są potrzebne.

Przed wizytą warto przygotować sobie kilka informacji: datę pierwszego dnia ostatniej miesiączki, orientacyjny czas trwania i regularność cyklu, ocenę obfitości krwawienia oraz opis bólu – kiedy się pojawia, jak długo trwa, gdzie jest zlokalizowany i co go łagodzi lub nasila.

Badanie ginekologiczne

Po wywiadzie lekarz przeprowadza badanie ginekologiczne – ocenia budowę narządów rodnych, sprawdza, czy nie ma zmian w obrębie macicy lub przydatków, które mogłyby tłumaczyć dolegliwości. Badanie może ujawnić powiększoną lub bolesną macicę, zmiany w przydatkach lub inne nieprawidłowości. Jeśli badanie nie wykazuje żadnych odchyleń, a ból pojawia się od młodego wieku i odpowiada na leczenie, lekarz może rozpoznać pierwotne bolesne miesiączkowanie bez konieczności poszerzania diagnostyki.

USG narządu rodnego

USG to podstawowe badanie obrazowe przy bolesnych miesiączkach. Pozwala ocenić budowę macicy i jajników, wykryć mięśniaki, torbiele, polipy, zmiany w strukturze ściany macicy sugerujące adenomiozę, czy endometriozę na jajnikach. USG przezpochwowe daje dokładniejszy obraz niż USG przez brzuch. Warto pamiętać, że prawidłowy wynik USG nie wyklucza endometriozy. Ogniska pozajajnikowe mogą być niewidoczne w standardowym badaniu ultrasonograficznym.

Badania laboratoryjne

W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić różne badania laboratoryjne, np. morfologię krwi, CRP, żeby ocenić, czy nie ma cech stanu zapalnego czy badanie ogólne moczu z posiewem. Przy podejrzeniu konkretnych schorzeń mogą być wskazane badania hormonalne: poziom estradiolu, progesteronu, prolaktyny, FSH, LH, a także TSH i hormonów tarczycy. Badania hormonalne wykonuje się w konkretnych dniach cyklu wskazanych przez lekarza – nie rób ich na własną rękę.

Badania obrazowe i zabiegowe

Jeśli podstawowa diagnostyka nie wyjaśnia przyczyny dolegliwości lub leczenie nie przynosi efektów, lekarz może zlecić rezonans magnetyczny miednicy mniejszej, zwłaszcza przy podejrzeniu adenomiozy lub endometriozy. W uzasadnionych przypadkach wykonuje się histeroskopię, która pozwala obejrzeć wnętrze jamy macicy i pobrać wycinki, lub laparoskopię, czyli małoinwazyjny zabieg chirurgiczny, który umożliwia bezpośrednią ocenę narządów miednicy i jest jedyną metodą pozwalającą pewnie rozpoznać endometriozę.

Kiedy zgłosić się do ginekologa szybciej niż zwykle?

Większość przypadków bolesnych miesiączek można omówić podczas planowej wizyty kontrolnej. Są jednak sytuacje, które wymagają szybszej konsultacji. Omówimy je poniżej.

Ból nagły i inny niż zazwyczaj

Jeśli ból podczas miesiączki jest nagle znacznie silniejszy niż dotychczas i wyraźnie różni się od tego, co znasz ze swoich poprzednich cykli, jest to sygnał do konsultacji z ginekologiem. Nagła zmiana charakteru bólu miesiączkowego może mieć wiele przyczyn, w tym część z nich wymagających szybszej oceny.

Ból z gorączką

Ból w podbrzuszu podczas miesiączki, któremu towarzyszy gorączka, zwłaszcza powyżej 38°C, wymaga pilnej konsultacji. Połączenie bólu miednicy z gorączką może wskazywać na stan zapalny narządów miednicy mniejszej, który nieleczony może prowadzić do poważnych powikłań, w tym do trudności z zajściem w ciążę.

Omdlenia i bardzo silne wymioty

Jeśli ból miesiączkowy jest na tyle silny, że powoduje omdlenia lub intensywne wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów i leków – skonsultuj się z lekarzem. Taki obraz może oznaczać nasilone pierwotne bolesne miesiączkowanie wymagające silniejszego leczenia, ale może też wskazywać na inną przyczynę.

Bardzo obfite krwawienie

Konieczność zmiany podpaski lub tamponu częściej niż co godzinę przez kilka kolejnych godzin, obecność skrzepów krwi lub krwawienie znacznie bardziej obfite niż zwykle – to również objawy wymagające konsultacji. Obfite krwawienia mogą prowadzić do niedokrwistości i osłabienia, więc należy poszukać ich przyczyny.

Ból, który nie ustępuje po miesiączce

Jeśli ból nie kończy się wraz z miesiączką, ale utrzymuje się przez wiele dni po jej zakończeniu lub pojawia się także w innych fazach cyklu, współżyciu, przy oddawaniu moczu lub przy wypróżnianiu – warto umówić się na wizytę.

Ból przy pierwszej miesiączce u nastolatki

Jeśli pierwsza miesiączka u nastolatki jest bardzo bolesna i od początku powoduje znaczne dolegliwości, warto już wtedy skonsultować się z ginekologiem. Wczesna ocena pozwala wykluczyć ewentualne wady rozwojowe narządów rodnych oraz zaproponować skuteczne leczenie.

Kiedy leczenie przestaje działać

Jeśli leki przeciwbólowe lub antykoncepcja hormonalna, które dotychczas łagodziły ból, nagle przestają pomagać, jest to zmiana, którą warto zgłosić ginekologowi. Brak skuteczności dotychczasowego leczenia może być sygnałem, że coś się zmieniło i że Twój stan zdrowia wymaga ponownej oceny.

Czy wiek i moment pojawienia się bólu mają znaczenie?

Tak. Wiek i moment pojawienia się bólu miesiączkowego mają znaczenie. To, kiedy w życiu kobiety pojawia się ból miesiączkowy i jak zmienia się z czasem, jest jedną z najważniejszych informacji diagnostycznych, jakie ginekolog może uzyskać podczas wywiadu.

Ból miesiączkowy, który pojawia się niedługo po pierwszej miesiączce, zazwyczaj w ciągu dwóch lub trzech lat od jej wystąpienia, gdy cykle stają się owulacyjne, i towarzyszy regularnie kolejnym krwawieniom, najczęściej ma charakter pierwotny. Nie oznacza to, że można go ignorować, jeśli jest bardzo silny, ale statystycznie rzecz biorąc, u młodych kobiet i nastolatek z bolesnymi miesiączkami od początku przyczyna organiczna jest mniej prawdopodobna niż u kobiet, u których ból pojawił się nagle po latach.

Pierwotne bolesne miesiączkowanie jest częstsze u nastolatek i młodszych kobiet. Wtórne bolesne miesiączkowanie częściej pojawia się po 25.-30. roku życia. Ból miesiączkowy, który pojawia się po raz pierwszy u kobiety, która wcześniej nie miała żadnych dolegliwości, jest wyraźnym sygnałem do diagnostyki.

Jeśli kobieta przez kilka lub kilkanaście lat miała miesiączki bezbolesne lub mało bolesne, a nagle zaczyna odczuwać znaczne dolegliwości, jest to wyraźna przesłanka do diagnostyki w kierunku wtórnego bolesnego miesiączkowania. Nagła zmiana charakteru miesiączek sugeruje, że w obrębie narządów miednicy mogło pojawić się coś nowego.

Inny ważny wzorzec to także ból, który stopniowo narastał przez miesiące lub lata, np. był początkowo łagodny, potem coraz bardziej uciążliwy, aż w końcu zaczął wyłączać z normalnego życia. Powolne narastanie dolegliwości jest charakterystyczne dla niektórych schorzeń, takich jak endometrioza czy adenomioza, które rozwijają się stopniowo.

Zmiana wzorca bólu w czasie jest często ważniejszym sygnałem niż samo jego nasilenie w danym momencie.

Najczęstsze pytania o bolesne miesiączki i diagnostykę

Kiedy ból przy okresie powinien niepokoić?

Ból przy okresie powinien niepokoić, gdy jest bardzo silny i nie ustępuje po standardowych lekach przeciwbólowych, gdy uniemożliwia normalne funkcjonowanie, pracę, naukę, codzienne aktywności lub gdy trwa znacznie dłużej niż pierwsze dwa czy trzy dni krwawienia. Sygnałem do konsultacji jest też ból pojawiający się poza miesiączką, przy współżyciu, przy oddawaniu moczu lub przy wypróżnianiu. Niepokojące są również omdlenia, gorączka, bardzo obfite krwawienia i plamienia między miesiączkami. Zwrócić uwagę powinien też ból, który pojawił się nagle po latach bezbolesnych lub mało bolesnych miesiączek. 

Co mogą oznaczać bardzo bolesne miesiączki?

Bardzo bolesne miesiączki mogą mieć charakter pierwotny, czyli bez uchwytnej przyczyny organicznej, wynikający z nadmiernego wydzielania prostaglandyn przez błonę śluzową macicy. To najczęstsza postać, dotykająca głównie nastolatek i młodych kobiet. Mogą jednak mieć też charakter wtórny, czyli być objawem konkretnej choroby np. endometriozy, adenomiozy, mięśniaków macicy, polipów endometrialnych, torbieli jajników, stanów zapalnych narządów miednicy lub innych schorzeń. Sama intensywność bólu nie pozwala odróżnić tych dwóch postaci. Potrzebny jest wywiad lekarski, badanie ginekologiczne i odpowiednia diagnostyka. 

Jakie badania zrobić przy bolesnych miesiączkach?

Diagnostyka bolesnych miesiączek zaczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego i badania ginekologicznego. Podstawowym badaniem obrazowym jest USG narządu rodnego, najlepiej przezpochwowe, które pozwala ocenić budowę macicy i jajników oraz wykryć ewentualne zmiany. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić badania laboratoryjne, w tym morfologię, CRP, badanie moczu czy badania hormonalne wykonywane w konkretnych dniach cyklu. Jeśli podstawowa diagnostyka nie wyjaśnia przyczyny dolegliwości, kolejnym krokiem może być rezonans magnetyczny miednicy mniejszej, histeroskopia lub laparoskopia. Zakres badań dobiera lekarz indywidualnie, nie ma jednego, uniwersalnego schematu, który pasuje do każdej pacjentki.

Czy bolesne miesiączki mogą oznaczać endometriozę?

Bolesne miesiączki mogą, ale nie muszą oznaczać endometriozy. Endometrioza jest jedną z możliwych przyczyn wtórnego bolesnego miesiączkowania, ale nie jedyną i nie każdy silny ból miesiączkowy oznacza z góry endometriozę. W jej przebiegu mogą pojawiać się także bóle przy współżyciu czy cyklicznie nasilające się dolegliwości z jelit lub pęcherza moczowego. Rozpoznanie endometriozy wymaga dokładnej diagnostyki, a samo nasilenie bólu nie wystarczy, żeby postawić tę diagnozę. Pewne rozpoznanie daje laparoskopia z badaniem histopatologicznym, ale diagnostykę zaczyna się od badania ginekologicznego i USG.

Kiedy bolesne miesiączki nie są już normą?

Bolesne miesiączki przestają być normą, gdy ból jest na tyle silny, że wymaga rezygnacji z codziennych aktywności – nawet jeśli dzieje się to regularnie od lat i kobieta zdążyła się do tego przyzwyczaić. Nie są normą, gdy ból nie ustępuje po standardowych lekach przeciwbólowych, gdy narasta z miesiąca na miesiąc, gdy pojawia się nagle po latach bezbolesnych miesiączek lub gdy towarzyszą mu inne objawy, takie jak obfite krwawienia, ból przy współżyciu, omdlenia, dolegliwości z jelit lub pęcherza. Ból miesiączkowy, który wyłącza z życia jest sygnałem, że warto poszukać jego przyczyny.

Bibliografia

• Położnictwo i ginekologia Tom 1-2. Red. Bręborowicz, Grzegorz H. . Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2020, 1268 s. ISBN 978-83-200-6229-8
• Proctor M, Farquhar C. Diagnosis and management of dysmenorrhoea. BMJ. 2006 May 13;332(7550):1134-8. doi: 10.1136/bmj.332.7550.1134. PMID: 16690671; PMCID: PMC1459624.
• Bernardi M, Lazzeri L, Perelli F, Reis FM, Petraglia F. Dysmenorrhea and related disorders. F1000Res. 2017 Sep 5;6:1645. doi: 10.12688/f1000research.11682.1. PMID: 28944048; PMCID: PMC5585876.
• Guimarães I, Póvoa AM. Primary Dysmenorrhea: Assessment and Treatment. Rev Bras Ginecol Obstet. 2020 Aug;42(8):501-507. doi: 10.1055/s-0040-1712131. Epub 2020 Jun 19. PMID: 32559803; PMCID: PMC10309238.