Odleżyny – czym są i jak je leczyć ?

W związku z rosnącym odsetkiem osób starszych, odleżyny stają się nie tylko problemem medycznym, ale również istotnym wyzwaniem społecznym. Dotykają przede wszystkim osoby przewlekle leżące lub siedzące, choć ryzyko wystąpienia zmian skórnych może dotyczyć również innych pacjentów.

Czym są odleżyny?

To rany powstające na skórze i tkankach pod nią w miejscach, gdzie ciało przez długi czas jest uciskane, np. na piętach czy w okolicy kości krzyżowej. Długotrwały nacisk i tarcie powodują gorsze ukrwienie, a z czasem mogą doprowadzić do uszkodzenia i nawet martwicy skóry.

Odleżyny to poważny problem zdrowotny – bolą, trudno się goją i mogą przerodzić się w rany przewlekłe. Dlatego ważne jest, by wiedzieć, jak je rozpoznawać i zapobiegać ich powstawaniu.

Jak powstają odleżyny i kto jest najbardziej narażony?

Główną przyczyną odleżyn jest unieruchomienie powodujące:

• długotrwały ucisk, 
• działanie sił tarcia i sił ścinających,
• wilgoć np. pot, mocz, stolec, które osłabiają barierę ochronną skóry.

Głównym mechanizmem powstawania odleżyn jest niedokrwienie tkanek, który powstaje, gdy ucisk przewyższa ciśnienie w naczyniach włosowatych. Następuje wtedy zatrzymanie przepływu krwi, wskutek którego tkanki nie otrzymują tlenu i substancji odżywczych, a nagromadzone produkty przemiany materii doprowadzają do martwicy. Dodatkowe tarcie np. podczas przesuwania chorego oraz siły ścinające podczas zsuwania się z łóżka uszkadzają naskórek i powodują przemieszczanie się warstw skóry względem siebie, potęgując uszkodzenia i niedokrwienie tkanek. 

Do czynników ryzyka powstania odleżyn zaliczamy:

• choroby przewlekłe, w których osoby są leżące np. po udarach czy urazach rdzenia kręgowego,
• słabsze ukrwienie i zanik tkanki podskórnej u osób starszych,
• odwodnienie i niedożywienie,
• choroby ogólnoustrojowe, takie jak cukrzyca, zaburzenia czucia, zakażenia, niedokrwistość czy niewydolność krążenia, 
• stosowanie niektórych leków np. sedatywnych, które ograniczają ruch.

Klasyfikacja i stopnie odleżyn – jak je rozpoznać?

Wczesne rozpoznanie odleżyn oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia może skutecznie przyśpieszyć gojenie się ran i zmniejszyć możliwość wystąpienia poważnych powikłań np. zakażenia rany. Do oceny stopnia odleżyn stosuje się klasyfikację EPUAP (European Pressure Ulcer Advisory Panel), która pozwala na ocenę zaawansowania zmian w oparciu o obraz kliniczny, głębokość uszkodzenia oraz obecność martwicy. 

Stopnie odleżyn wg EPUAP, czyli jak wyglądają odleżyny na poszczególnych stopniach?

• Stopień I – obecny jest rumień nieblednący po uciśnięciu palcem. Skóra może być bolesna, cieplejsza lub twardsza w porównaniu z otoczeniem. To objawy początkowe sugerujące ryzyko dalszego uszkodzenia.
• Stopień II – występuje powierzchowne owrzodzenie obejmujące naskórek i część skóry właściwej. Zmiana może przyjmować postać otarcia, pęcherza lub płytkiej rany.
• Stopień III – uszkodzenie obejmuje pełną grubość skóry aż do tkanki podskórnej. Widoczny jest ubytek tkanek i czasem obecna żółta masa martwicza.
• Stopień IV – najcięższa postać, w której obecna jest rozległa martwica skóry, mięśni, a nawet kości i stawów. Odleżyna ma głęboki charakter i grozi poważnymi powikłaniami.

Tak opisana skala odleżyn umożliwia szybkie rozpoznanie odleżyn oraz wczesne wdrożenie leczenia i profilaktyki.

Objawy odleżyn – na co zwrócić uwagę?

Pierwsze objawy odleżyn są często subtelne i mogą być łatwo przeoczone, dlatego konieczna jest regularna ocena skóry u osób unieruchomionych i obciążonych czynnikami ryzyka. Zatem jak wygląda odleżyna we wczesnym stadium odleżyn, czyli w I stopniu wg EPUAP? 

Widoczne są:

• zaczerwienienie skóry, które nie blednie po uciśnięciu,
• miejscowe ocieplenie lub przeciwnie – obniżenie temperatury skóry,
• ból i pieczenie zgłaszane przez pacjenta,
• obrzęk i stwardnienie skóry w miejscu ucisku,
• pęcherze lub niewielkie otarcia, które wyglądają jak otwarte rany.

W bardziej zaawansowanych stadiach mogą pojawić się:

• nieprzyjemny zapach,
• wydzielina z rany (żółta, brunatna),
• widoczna martwica skóry,
• głębokie ubytki, w których widać tkankę tłuszczową, a nawet kość czy ścięgno.

Jak leczyć odleżyny? Etapy i metody postępowania

Leczenie odleżyn zależy od stopnia ich zaawansowania. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa na szybkie gojenie i uniknięcie powikłań. Jakiś wyróżniamy etapy i metody postępowania w przypadku odleżyn?

• Konsultacja lekarska

Pierwszym krokiem zawsze powinna być konsultacja lekarska. Specjalista oceni wtedy stopień odleżyny, dobierze odpowiednie opatrunki oraz zleci dalsze postępowanie.

• Oczyszczanie rany

Podstawą uniknięcia powikłań jest dokładne oczyszczenie rany, w celu usunięcia martwych tkanek, wydzielin i zanieczyszczeń. Do odkażania używa się preparatów antyseptycznych, które zmniejszają ryzyko zakażenia i nie podrażniają zdrowej skóry.

• Stosowanie specjalistycznych opatrunków

Nowoczesne opatrunki i środki na odleżyny zapewniają tzw. środowisko wilgotne, które sprzyja gojeniu i ogranicza ryzyko infekcji. Mogą to być m.in.:

• opatrunki hydrokoloidowe,
• hydrożelowe,
• piankowe,
• z dodatkiem srebra (o działaniu przeciwbakteryjnym).

Dobór zależy od głębokości rany, ilości wydzieliny i stanu skóry wokół odleżyny.

• Odciążenie miejsca ucisku

Niezależnie od etapu leczenia, kluczowe jest odciążenie odleżyny. W tym celu stosuje się:

• zmianę pozycji chorego co 2–3 godziny,
• specjalistyczne materace i poduszki przeciwodleżynowe,
• prawidłowe ułożenie kończyn, aby zmniejszyć nacisk na wyniosłości kostne.
  
• Wsparcie farmakologiczne i dodatkowe metody

W niektórych przypadkach stosuje się także:

• maści i kremy wspomagające gojenie,
• leczenie przeciwbólowe,
• antybiotykoterapię w razie zakażenia,
• w zaawansowanych stadiach – zabiegi chirurgiczne (np. przeszczep skóry).

Dieta i nawodnienie w procesie gojenia odleżyn

Proces gojenia odleżyn wymaga nie tylko odpowiednich opatrunków i pielęgnacji, ale także prawidłowego odżywiania pacjenta. Dieta na odleżyny ma ogromne znaczenie, ponieważ niedożywienie i odwodnienie spowalniają regenerację skóry.

Składniki kluczowe dla gojenia

• białko i witaminy – białko jest podstawowym budulcem tkanek, a witaminy (zwłaszcza C, A, E) wspierają syntezę kolagenu i regenerację skóry,
• mikroelementy – cynk, żelazo i miedź przyspieszają proces gojenia i wspierają odporność,
• posiłki lekkostrawne – łatwiejsze do przyswojenia u osób chorych i leżących.

Nawodnienie organizmu

Odpowiednie nawodnienie organizmu jest równie istotne jak dieta. Brak płynów powoduje suchość skóry i utrudnia gojenie ran. Zaleca się regularne podawanie wody, herbatek ziołowych czy lekkich bulionów.

Jak wspierać chorego w praktyce?

• Zapewniać 4–5 małych posiłków dziennie, bogatych w białko (chude mięso, ryby, nabiał, rośliny strączkowe).
• Dodawać do diety świeże warzywa i owoce jako źródło witamin.
• Kontrolować ilość wypijanych płynów – minimum 1,5 l dziennie (chyba że lekarz zaleci inaczej, np. przy chorobach nerek lub serca).

Profilaktyka przeciwodleżynowa – jak zapobiegać?

Zapobieganie odleżynom jest znacznie łatwiejsze niż ich leczenie. Profilaktyka odleżyn polega przede wszystkim na regularnej pielęgnacji skóry oraz zmniejszaniu ucisku na najbardziej narażone miejsca. Dotyczy to zwłaszcza opieki nad osobami leżącymi lub długotrwale unieruchomionymi.

Podstawowe zasady profilaktyki

• Zmiana pozycji – najważniejszy element opieki nad osobą leżącą. Należy zmieniać pozycję chorego co 2–3 godziny, aby odciążyć skórę nad wyniosłościami kostnymi.
• Materace przeciwodleżynowe – specjalistyczne materace i poduszki ortopedyczne pomagają równomiernie rozłożyć nacisk i zmniejszyć ryzyko powstania odleżyn.
• Pielęgnacja skóry – regularne mycie i dokładne osuszanie skóry zmniejsza ryzyko podrażnień. Warto stosować łagodne środki myjące i kremy nawilżające.
• Higiena osobista – utrzymanie czystości ciała, zmiana bielizny i pościeli, dbanie o paznokcie i włosy – wszystko to wspiera zdrowie skóry i zapobiega infekcjom.

Pamiętaj, że nawet niewielka odrobina zaniedbania w codziennej opiece może sprzyjać powstawaniu ran. Regularna obserwacja i szybka reakcja to najlepsza ochrona.

Sprzęt i środki pomocnicze w walce z odleżynami

Oprócz profilaktyki ruchowej i pielęgnacyjnej, istotną rolę odgrywa odpowiedni sprzęt i środki ochrony skóry. Dzięki nim można skutecznie chronić skórę i przyspieszyć gojenie powstających ran.

Popularne środki przeciwodleżynowe

• Podkłady ochronne – chronią skórę przed wilgocią i nadmiernym uciskiem. Mogą być jednorazowe lub wielorazowe.
• Kremy barierowe i pianki myjące – tworzą warstwę ochronną na skórze, zmniejszają podrażnienia i ryzyko maceracji.
• Wkładki absorpcyjne – wchłaniają wilgoć, np. przy nietrzymaniu moczu, i zapobiegają odparzeniom.
• Akcesoria rehabilitacyjne – kliny, poduszki podparciowe i specjalistyczne materace ułatwiają prawidłowe ułożenie ciała i równomierne rozłożenie nacisku.

Właściwe stosowanie tych środków w połączeniu z codzienną pielęgnacją i zmianą pozycji znacznie zmniejsza ryzyko powstawania odleżyn oraz wspomaga leczenie już istniejących ran.

Powikłania odleżyn i kiedy zgłosić się do lekarza?

Odleżyny to nie tylko problem estetyczny i pielęgnacyjny – mogą one prowadzić do poważnych komplikacji. Najczęstszym powikłaniem jest zakażenie odleżyny, które może obejmować zarówno powierzchnię rany, jak i głębsze tkanki. Objawia się ono nasilonym bólem, ropną wydzieliną, nieprzyjemnym zapachem oraz zaczerwienieniem i obrzękiem wokół rany. Rozwój infekcji powoduje utrzymujący się stan zapalny i może prowadzić do powstawania przetok.

W ciężkich przypadkach dochodzi do zakażeń ogólnoustrojowych (sepsy), które stanowią zagrożenie życia i wymagają pilnej hospitalizacji. Gdy odleżyny nie goją się mimo leczenia zachowawczego, konieczne bywa leczenie chirurgiczne, a w niektórych przypadkach wykonuje się przeszczep skóry.

Do lekarza należy zgłosić się niezwłocznie, jeśli pojawia się:

• gorączka lub dreszcze,
• narastający ból w obrębie rany,
• objawy infekcji rany (zaczerwienienie, obrzęk, ropa),
• brak poprawy gojenia mimo stosowanej pielęgnacji,
• podejrzenie martwicy lub rozległe owrzodzenie.

Odleżyny u osób starszych – szczególne wyzwania opiekuńcze

Odleżyny u seniorów występują częściej ze względu na wiek podeszły, który wiąże się z większą podatnością skóry na uszkodzenia. Cienka skóra, gorsze ukrwienie oraz liczne choroby współistniejące, takie jak np. cukrzyca czy miażdżyca sprawiają, że rany trudniej się goją.

Szczególnie narażone są osoby unieruchomione, które przez długi czas pozostają w jednej pozycji. Ograniczona mobilność powoduje stały ucisk i niedokrwienie tkanek. Dlatego w geriatrii tak ważna jest profilaktyka, regularna zmiana pozycji pacjenta i stosowanie materacy przeciwodleżynowych.

Opieka geriatryczna i profesjonalna opieka długoterminowa odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu powstawaniu odleżyn i ich powikłań. W przypadku seniorów leczenie wymaga indywidualnego podejścia, uwzględniającego stan ogólny pacjenta, sprawność fizyczną oraz wsparcie ze strony rodziny i personelu medycznego.

FAQ – sekcja z pytaniami i odpowiedziami

Jak długo goją się odleżyny?

Czas gojenia odleżyn i długość leczenia zależy od wielu czynników: stopnia odleżyny, wieku pacjenta, jego stanu zdrowia, stopnia regeneracji skóry, chorób współistniejących i jakości pielęgnacji rany. Przy odpowiednim leczeniu i nawodnieniu skóry zmiany I stopnia mogą cofnąć się w kilka dni. Odleżyny głębokie wymagają jednak tygodni lub miesięcy, a czasem specjalistycznego leczenia ran przewlekłych.

Jak wyglądają odleżyny na początku?

Jak rozpoznać odleżynę? Objawy wczesne to przede wszystkim utrzymujące się zaczerwienienie skóry (rumień), które nie blednie po uciśnięciu. Miejscowo skóra może być cieplejsza, pojawia się obrzęk i bolesność. To pierwszy sygnał, jak rozpoznać odleżynę w fazie odwracalnej.

Jak zlikwidować odleżyny?

Na skuteczne sposoby leczenia składają się:

• odciążenie miejsca ucisku,
• regularna dezynfekcja rany,
• stosowanie opatrunków aktywnych i specjalistycznych preparatów,
• kontrola chorób współistniejących.

Pomocne są również sprawdzone domowe sposoby, jak częsta zmiana pozycji czy dbanie o higienę skóry. W każdym przypadku warto zasięgnąć konsultacji z lekarzem, aby dobrać właściwe leki na odleżyny.

Od czego robią się odleżyny?

Jak powstają odleżyny? Główne przyczyny powstawania to długotrwały ucisk miejscowy, brak ruchu i niedotlenienie tkanek. Ważną rolę odgrywają też czynniki zewnętrzne – np. źle dobrane materace czy fałdy pościeli, które powodują tarcie skóry i jej uszkodzenia. Tak właśnie powstają odleżyny.

Jak leczyć odleżyny na pośladkach?

Odleżyny na pośladkach to szczególnie trudne lokalizacje ze względu na stały ucisk. Niezbędne są: częsta zmiana pozycji, zapewnienie dostępu powietrza, staranna dezynfekcja i używanie opatrunków dopasowanych do kształtu rany. Wymagają one również specjalistycznej pielęgnacji ran prowadzonej systematycznie, najlepiej pod kontrolą personelu medycznego.

Bibliografia:

• S.R.H. Zaidi, M.Q. Butt  Pressure Ulcer, StatPearls [online], 2024. Dostępne z: https://www.statpearls.com – przegląd aktualnej wiedzy o odleżynach
• J. Gajewski, M. Szczeklik, „Interna Szczeklika 2023” Medycyna Praktyczna, Kraków 2023
• T. Pasierski, „Choroby wewnętrzne. Podręcznik dla studentów medycyny”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2021
• K. Kędziora-Kornatowska, M. Muszalik, „Opieka nad pacjentem z odleżynami”, Medycyna Praktyczna, 2021.
  A. Prystupa, „Geriatria z elementami gerontologii ogólnej”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2020
• M. Szczepkowski, G. Krasowski, „Odleżyny – profilaktyka i leczenie”, Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, Warszawa 2020
• B. Dobrowolska, B. Jankowiak, „Pielęgniarstwo w chorobach wewnętrznych”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2020
• I. Damps-Konstańska, E. Jestem, „Podstawy pielęgniarstwa internistycznego”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2019
• A. Kübler, Z. J. Król, „Intensywna terapia i wybrane zagadnienia medycyny ratunkowej”, Urban & Partner, 2019
• J. Cwajda-Białasik, A. Jawień, „Leczenie ran przewlekłych”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2019
• M. Kózka, L. Płaszewska-Żywko, „Pielęgniarstwo internistyczne” Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2019
• European Pressure Ulcer Advisory Panel, National Pressure Injury Advisory Panel, Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. The International Guideline. EPUAP/NPIAP/PPPIA, 2019