Przewlekłe zapalenie zatok – czym jest?

Przewlekłe zapalenie zatok to schorzenie, które potrafi znacząco obniżyć jakość życia – nie tylko ze względu na uporczywe dolegliwości, ale także trudności diagnostyczne i długotrwałe leczenie. Nawracający lub stały katar, uczucie zatkanego nosa, ból i ucisk w obrębie twarzy, zaburzenia węchu czy przewlekłe zmęczenie często są bagatelizowane lub mylone z innymi infekcjami górnych dróg oddechowych. Tymczasem nieleczone przewlekłe zapalenie zatok przynosowych może prowadzić do powikłań oraz istotnie wpływać na codzienne funkcjonowanie pacjenta.

Czym jest przewlekłe zapalenie zatok?

Zatoki przynosowe są powietrznymi jamami zlokalizowanymi w kościach czaszki. Wyróżniamy zatoki szczękowe, czołowe, sitowe oraz klinowe. Każda z nich ma połączenie z jamą nosową, co umożliwia wentylację oraz prawidłowy odpływ produkowanej wydzieliny.

W przebiegu infekcji zatok dochodzi do obrzęku błony śluzowej i zablokowania ujść zatok do jamy nosowej. Skutkiem jest utrudniony odpływ wydzieliny, jej zaleganie oraz nasilenie reakcji zapalnej. Jeżeli stan zapalny błony śluzowej utrzymuje się przez dłuższy czas, może dojść do rozwoju przewlekłego zapalenia zatok.

Rozpoznanie przewlekłego zapalenia zatok jest możliwe, gdy przez okres co najmniej 12 tygodni utrzymują się objawy takie jak:

• niedrożność, zatkanie lub przekrwienie nosa,
• wydzielina z nosa (przedni lub tylny katar),
• ból twarzy lub uczucie rozpierania,
• osłabienie lub utrata węchu.

Do rozpoznania konieczne jest występowanie co najmniej dwóch z powyższych objawów przewlekłego stanu zapalnego, z których jednym musi być niedrożność/zatkanie/przekrwienie nosa lub wydzielina z nosa (przedni lub tylny katar).

Przewlekłe zapalenie zatok dzielimy na przewlekłe zapalenie zatok z polipami nosa, w którym w badaniu endoskopowym stwierdza się polipy, oraz przewlekłe zapalenie zatok bez polipów nosa, gdzie, zgodnie z nazwą – polipy nie są obecne.

Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych może współistnieć z alergią, zakażeniami grzybiczymi, chorobami zębów, guzami okolicy zatok oraz różnymi chorobami ogólnoustrojowymi, w tym zaburzeniami odporności. Diagnostyką i leczeniem choroby zajmuje się laryngolog/otolaryngolog.

Objawy przewlekłego zapalenia zatok

Objawy przewlekłego zapalenia zatok są zbliżone do dolegliwości występujących w ostrym zapaleniu zatok, jednak utrzymują się dłużej niż 12 tygodni, często mają mniejsze nasilenie i przebiegają z okresami remisji oraz zaostrzeń. Do rozpoznania konieczne jest występowanie co najmniej dwóch objawów, z których jednym musi być niedrożność/zatkanie/przekrwienie nosa lub wydzielina z nosa (przedni lub tylny katar). Do ocenianych objawów należą także ból bądź uczucie rozpierania twarzy oraz osłabienie lub utrata węchu.

Najczęściej zgłaszane dolegliwości przewlekłego zapalenia zatok to zatkany nos i przewlekły katar, które prowadzą do trudności w oddychaniu przez nos i stałego uczucia dyskomfortu. Charakterystyczna jest wydzielina z nosa i gardła, a także spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, co powoduje uczucie drapania w gardle, chrypkę, konieczność odchrząkiwania oraz kaszel przewlekły, nasilający się zwłaszcza w nocy.

Częstym objawem są także ból głowy i twarzy oraz uczucie ucisku w okolicy nosa i czoła. Możliwe jest także uczucie rozpierania w obrębie policzków, nasady nosa lub oczodołów. Dolegliwości te mogą nasilać się przy pochylaniu głowy, kaszlu, wysiłku fizycznym lub w godzinach porannych. U części pacjentów występuje tkliwość uciskowa w okolicy zajętych zatok.

W przebiegu choroby często dochodzi do wystąpienia zaburzeń węchu i smaku, od ich osłabienia aż po całkowitą utratę. Objawom miejscowym nierzadko towarzyszą zmęczenie i senność, uczucie wyczerpania, pogorszenie samopoczucia oraz obniżona tolerancja codziennych aktywności.

Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych może przebiegać z okresowymi stanami podgorączkowymi, nieświeżym zapachem z ust, bólem zębów (zwłaszcza przy zapaleniu zatok szczękowych), uczuciem zatkania uszu czy bólem gardła. Objawy mogą być nasilane przez zanieczyszczenia powietrza czy różne czynniki drażniące, w tym te obecne w miejscu pracy.

Przyczyny i czynniki ryzyka przewlekłego zapalenia zatok

Rozwój przewlekłego zapalenia zatok wynika najczęściej z długotrwałego działania kilku współistniejących czynników. Do najważniejszych należą, przede wszystkim, infekcje bakteryjne i wirusowe, które często rozpoczynają się jako ostre zakażenie górnych dróg oddechowych. Infekcja wirusowa może prowadzić do uszkodzenia błony śluzowej, zaburzenia jej funkcji obronnych oraz wtórnego nadkażenia bakteryjnego, co sprzyja utrwaleniu procesu zapalnego. Rzadszą przyczyną są zakażenia grzybicze, występujące głównie u osób z zaburzeniami odporności.

Istotną rolę w patogenezie choroby odgrywają alergie sezonowe i całoroczne. Nieleczona lub źle kontrolowana alergia prowadzi do przewlekłego obrzęku błony śluzowej nosa i zatok, zwiększonej produkcji wydzieliny oraz upośledzenia jej odpływu. W takich warunkach łatwo rozwija się przewlekły nieżyt nosa, który sprzyja przechodzeniu stanu zapalnego na zatoki przynosowe.

Kolejnym czynnikiem są polipy nosa, które mechanicznie blokują ujścia zatok i utrudniają ich wentylację. Podobny mechanizm dotyczy wad anatomicznych, takich jak skrzywienie przegrody nosowej czy zwężenie ujść zatok, które zaburzają prawidłowy przepływ powietrza i odpływ wydzieliny, zwiększając ryzyko rozwoju przewlekłego stanu zapalnego. Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych może być również związane z chorobami zębów oraz guzami okolicy zatok.

Na rozwój choroby wpływa obniżona odporność, np. w przebiegu chorób przewlekłych, niedoborów immunologicznych czy leczenia immunosupresyjnego. U takich pacjentów zapalenie zatok ma tendencję do cięższego i długotrwałego przebiegu.

Do istotnych czynników środowiskowych należą dym tytoniowy (zarówno palenie czynne, jak i bierne) oraz zanieczyszczenia powietrza. Substancje drażniące zawarte w dymie i smogu uszkadzają nabłonek oddechowy, upośledzają ruch rzęsek i sprzyjają przewlekłemu podrażnieniu błony śluzowej nosa oraz zatok. Objawy choroby mogą się nasilać pod wpływem czynników drażniących obecnych w miejscu pracy.

Diagnostyka i badania obrazowe przewlekłego zapalenia zatok

Rozpoznanie przewlekłego zapalenia zatok przynosowych opiera się na dokładnie zebranym wywiadzie, ocenie czasu trwania objawów (powyżej 12 tygodni) oraz badaniach przeprowadzanych przez specjalistę. 

W trakcie badania przedmiotowego lekarz ocenia twarz i szyję m.in. pod kątem bolesności uciskowej. W badaniu laryngologicznym istotnym elementem jest endoskopia nosa. Pozwala na ocenę błony śluzowej nosa, obecności wydzieliny, polipów, ocenę drożności ujścia zatok oraz budowy anatomicznej jamy nosowej, w tym przegrody nosa. 

W ramach pełnej oceny choroby niekiedy konieczne może okazać się wykonanie badań obrazowych. Złotym standardem jest tomografia komputerowa zatok (TK), która umożliwia precyzyjne zobrazowanie zatok przynosowych i jamy nosa. Tomografia pozwala określić zakres zmian zapalnych, zaplanować leczenie (w tym operacyjne) oraz jest pomocna w przypadkach niejednoznacznych lub przy podejrzeniu powikłań. Uzupełnieniem tomografii komputerowej w szczególnych przypadkach jest rezonans magnetyczny (MRI), zwłaszcza przy różnicowaniu zmian zapalnych i nowotworowych, w diagnostyce zakażeń grzybiczych oraz przy podejrzeniu powikłań oczodołowych lub wewnątrzczaszkowych.

Jeżeli w wywiadzie występują objawy sugerujące tło alergiczne, zaleca się przeprowadzenie diagnostyki alergologicznej i wykonanie testów alergicznych. 

W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy podejrzeniu infekcji bakteryjnej lub braku odpowiedzi na leczenie, konieczne mogą okazać się badania mikrobiologiczne i pobranie materiału spod małżowiny nosowej środkowej pod kontrolą endoskopu lub z nakłucia zatoki. Sam wymaz z nosa nie jest rutynowym postępowaniem, ponieważ posiewy z jamy nosa nie zawsze odzwierciedlają florę bakteryjną zatok.

Istotnym etapem postępowania jest diagnostyka różnicowa z alergią, alergicznym nieżytem nosa, polipami, a także innymi schorzeniami mogącymi dawać podobne objawy, takimi jak zakażenia zębopochodne, obecność ciała obcego w górnych drogach oddechowych, powiększenie migdałków, skrzywienie przegrody nosa czy nowotwory.

Leczenie farmakologiczne i zachowawcze przewlekłego zapalenia zatok

Leczenie przewlekłego zapalenia zatok przynosowych ma na celu kontrolę przewlekłego stanu zapalnego, poprawę drożności nosa i ujść zatok oraz zmniejszenie nasilenia objawów. Terapia zwykle jest długotrwała i wymaga systematyczności, regularnego stosowania się do zaleconych metod oraz unikania czynników zaostrzających chorobę.

Podstawą leczenia farmakologicznego są sterydy donosowe (m.in. mometazon, budezonid), które skutecznie zmniejszają stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok, ograniczają obrzęk oraz poprawiają drożność ujść zatok. Taka terapia trwa co najmniej 8-12 tygodni.

U chorych z przewlekłym zapaleniem zatok z obecnością polipów, u których glikokortykosteroidy doustne lub chirurgiczne usunięcie polipów nie przyniosły zadowalających efektów, rozważa się leczenie biologiczne.

Antybiotyki (takie jak amoksycylina, cefuroksym czy klarytromycyna) nie stanowią rutynowego elementu terapii przewlekłego zapalenia zatok, ponieważ choroba ma głównie charakter zapalny, a nie infekcyjny. Stosuje się je przede wszystkim w okresach zaostrzeń lub przy podejrzeniu nadkażenia bakteryjnego.

Uzupełnienie leczenia zaostrzeń mogą stanowić leki obkurczające błonę śluzową nosa, które krótkotrwale zmniejszają obrzęk i poprawiają drożność nosa. Nie powinny być jednak stosowane dłużej niż kilka dni.

Kolejnym ważnym elementem terapii zachowawczej jest płukanie nosa solą fizjologiczną, co pozwala usuwać zalegającą wydzielinę, alergeny i zanieczyszczenia, poprawia drenaż zatok, a także nawilża błonę śluzową. Zaleca się regularne irygacje zatok przy użyciu butelki typu squeeze lub dzbanka neti, nawet kilka razy dziennie. Zabieg ten można spokojnie wykonywać samemu w domu. 

W łagodzeniu objawów pomocne bywają inhalacje parowe, wykonywane z użyciem inhalatora, nebulizatora lub miski z gorącą wodą. Do inhalacji można stosować preparaty roślinne (np. olejek eukaliptusowy, tymianek, miętę), które mogą ułatwiać oddychanie i działać wspomagająco na drogi oddechowe.

Nie zapominajmy o terapii wspomagającej odporność, obejmującej leczenie chorób współistniejących, właściwą dietę, unikanie dymu tytoniowego i zanieczyszczonego powietrza oraz kontrolę alergii, jeżeli są one czynnikiem podtrzymującym stan zapalny. 

Leczenie zabiegowe przewlekłego zapalenia zatok

Leczenie zabiegowe przewlekłego zapalenia zatok rozważa się u tych pacjentów, u których leczenie farmakologiczne i zachowawcze nie przyniosło oczekiwanej poprawy lub objawy nawracają pomimo prawidłowo prowadzonej terapii. Postępowanie operacyjne stanowi ważny element współczesnej laryngologii operacyjnej, a zabiegi wykonywane są w wyspecjalizowanych ośrodkach, w klinikach otolaryngologicznych.

Podstawową metodą leczenia chirurgicznego jest endoskopowe leczenie zatok przynosowych (FESS). Zabieg wykonywany jest z dostępu przez jamę nosową, bez nacięć zewnętrznych, przy użyciu endoskopów. Jego celem jest udrożnienie ujść zatok, usunięcie zmienionej zapalnie błony śluzowej oraz przywrócenie prawidłowego odpływu wydzieliny. W trakcie operacji często wykonuje się także usunięcie polipów nosa, jeżeli są one obecne i przyczyniają się do blokady ujść zatok.

U niektórych pacjentów, zwłaszcza z mniej zaawansowanymi zmianami, możliwe jest przeprowadzenie balonikowania zatok (sinuplastyki balonowej). Metoda ta polega na mechanicznym poszerzeniu naturalnych ujść zatok za pomocą specjalnego balonu, bez usuwania tkanek. 

Decyzję o tym, czy zabiegi zostaną wykonane w znieczuleniu miejscowym czy ogólnym podejmuje lekarz. 

Rekonwalescencja po operacji zatok zwykle trwa od kilku dni do kilku tygodni. W tym czasie może występować obrzęk błony śluzowej, niewielkie krwawienia oraz przejściowe uczucie niedrożności nosa. 

Profilaktyka i styl życia w przewlekłym zapaleniu zatok

Profilaktyka przewlekłego zapalenia zatok przynosowych opiera się na ograniczaniu czynników wywołujących stan zapalny oraz na modyfikacji codziennych nawyków. Odpowiedni styl życia może zmniejszyć częstość zaostrzeń choroby i poprawić komfort funkcjonowania.

Jednym z najważniejszych elementów profilaktyki jest codzienne płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej. Regularne oczyszczanie jam nosa pomaga usuwać wydzielinę, alergeny i zanieczyszczenia, nawilża błonę śluzową oraz wspiera prawidłowy drenaż zatok. Równie istotne jest nawilżanie powietrza w domu, szczególnie w sezonie grzewczym, kiedy suche powietrze sprzyja podrażnieniom i wysychaniu błony śluzowej nosa.

Osoby z przewlekłym zapaleniem zatok powinny bezwzględnie zadbać o unikanie dymu tytoniowego. Dym papierosowy uszkadza nabłonek oddechowy i nasila przewlekły stan zapalny. Podobne znaczenie ma ograniczanie ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza i inne czynniki drażniące oraz unikanie kontaktu z alergenami.

Rolę w zapobieganiu nawrotom choroby może odgrywać również zdrowa dieta bogata w witaminę C, wspierając prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego i wzmacnianie odporności. U części pacjentów korzystna może być także suplementacja cynku i witaminy D, zwłaszcza w okresach zwiększonej podatności na infekcje.

Do swojej codzienności warto dodać regularną aktywność fizyczną, która poprawia krążenie, wspomaga mechanizmy obronne organizmu i pozytywnie wpływa na samopoczucie. 

Powikłania nieleczonego zapalenia zatok

Najczęstsze są powikłania oczodołowe, takie jak zapalenie oczodołu oraz ropień podokostnowy. Mogą one objawiać się obrzękiem i zaczerwienieniem powiek, silnym bólem oka, ograniczeniem ruchomości gałki ocznej oraz zaburzeniami widzenia. W ciężkich przypadkach istnieje ryzyko trwałego uszkodzenia wzroku.

Do najgroźniejszych z powikłań należą powikłania wewnątrzczaszkowe, w tym ropień mózgu, zakrzepica zatoki jamistej czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, które rozwijają się na skutek szerzenia się zakażenia z zatok do struktur ośrodkowego układu nerwowego. Są to stany bezpośrednio zagrażające życiu i wymagające natychmiastowego leczenia szpitalnego.

Nieleczone zapalenie zatok może prowadzić do szerzenia się procesu zapalnego na sąsiednie narządy, powodując np. zapalenie ucha środkowego, zwłaszcza u osób z zaburzoną drożnością nosogardła. 

Długotrwałe zapalenie zatok prowadzi do trwałych zmian w błonie śluzowej, co może skutkować pogorszeniem węchu, a nawet jego utratą. Osłabiona bariera ochronna dróg oddechowych sprzyja również nawracającym infekcjom górnych dróg oddechowych i występowaniu przewlekłego kaszlu. Z powodu zaburzeń oddychania przez nos może utrzymywać się przewlekłe zmęczenie.

FAQ – najczęstsze pytania pacjentów

Jak rozpoznać przewlekłe zapalenie zatok?
Lekarz ustala rozpoznanie m.in. na podstawie dokładnie zebranego wywiadu, czasu trwania objawów (powyżej 12 tygodni) oraz ich rodzaju. Podstawą diagnostyki jest badanie otolaryngologiczne, w tym endoskopia nosa, która pozwala ocenić błonę śluzową oraz obecność wydzieliny i polipów. W razie potrzeby wykonuje się tomografię komputerową zatok, a w niektórych przypadkach konieczny bywa rezonans magnetyczny. W przypadku podejrzenia tła alergicznego przeprowadzane są testy alergologiczne. 

Czy przewlekłe zapalenie zatok można wyleczyć całkowicie?
Przewlekłe zapalenie zatok jest schorzeniem trudnym do całkowitego wyleczenia. W wielu przypadkach nie udaje się całkowicie wyeliminować choroby, jednak dzięki odpowiednio dobranemu leczeniu farmakologicznemu (np. sterydom donosowym i płukaniu nosa), leczeniu przyczynowemu, takim jak leczenie alergii, a w razie potrzeby także zabiegom operacyjnym, możliwe jest uzyskanie dobrej kontroli objawów oraz wydłużenie okresów remisji choroby.

Jak długo trwa leczenie zatok?
Czas leczenia zależy od postaci choroby. Ostre zapalenie zatok trwa zwykle do 10–12 dni, maksymalnie do 12 tygodni. Objawy utrzymujące się powyżej 12 tygodni świadczą o przewlekłym zapaleniu zatok i wymagają długotrwałego leczenia. Antybiotyki, jeżeli są konieczne, stosuje się zazwyczaj od kilku do kilkudziesięciu dni, natomiast leczenie przeciwzapalne i zachowawcze może trwać miesiącami.

Co najlepiej pomaga na przewlekłe zatoki?
Najskuteczniejsze są glikokortykosteroidy donosowe oraz regularne płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej. U części pacjentów konieczne bywa leczenie biologiczne. Jeszcze u innych osób sprawdzi się leczenie przeciwalergiczne, jeżeli to alergia jest przyczyną problemów. Istotne znaczenie ma unikanie czynników zaostrzających objawy oraz systematyczność w stosowaniu zaleconego leczenia. Gdy leczenie zachowawcze i farmakologiczne nie przynoszą poprawy, rozważa się interwencje chirurgiczne.

Kiedy konieczna jest operacja zatok?
Operację rozważa się wtedy, gdy leczenie zachowawcze i farmakologiczne nie przynoszą poprawy, a zapalenie zatok nadal się utrzymuje lub często nawraca. Wskazaniem są także obecność polipów, nieprawidłowości anatomiczne, takie jak skrzywienie przegrody nosowej, oraz przewlekłe dolegliwości istotnie obniżające jakość życia. Najczęściej wykonywana jest operacja endoskopowa zatok przynosowych (FESS), która ma na celu przywrócenie ich drożności.

Bibliografia

• Interna Szczeklika 2020, A. Szczeklik, P. Gajewski, wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, wydanie 11.

• Latkowski, J. Bozydar; Kurnatowski, Piotr; Kozłowski, Zbigniew. Choroby zatok przynosowych. Red. . Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2018, 142 s. ISBN 978-83-200-5634-1
• Paweł Bielecki, Andrzej Sieśkiewicz, Marcin Garkowski, Marek Rogowski, Krzysztof Kowal, Przewlekłe zapalenie zatok obocznych nosa: spojrzenie alergologa i laryngologa, Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology, Volume 4, Issue 2, 2017, Pages 68-76, ISSN 2353-3854, https://doi.org/10.1016/j.alergo.2017.06.002.
• Manasterski, J. & Czajczyńska, M. Leczenie przewlekłego zapalenia zatok przynosowych. (2021).