Wirusowe zapalenia wątroby (w skrócie WZW) to grupa chorób, w których dochodzi do uszkodzenia komórek wątroby na skutek infekcji wirusowej. W przebiegu choroby rozwija się stan zapalny oraz powstają zmiany martwicze, co może prowadzić do przejściowych lub trwałych zaburzeń dalszego funkcjonowania wątroby.
Z tego artykułu dowiesz się o:
W Polsce najczęściej spotykane są infekcje wirusami HAV, HBV i HCV, czyli wirusowe zapalenia wątroby typu A, B i C. Różnią się one zarówno przebiegiem, jak i drogami zakażenia. Wyróżniamy ostre i przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby. WZW typu A powoduje ostrą, często samoograniczającą się chorobę, natomiast zakażenia HBV i HCV mogą przechodzić w postać przewlekłą, zwiększając ryzyko marskości wątroby oraz raka wątrobowokomórkowego.
Najczęściej spotykane drogi zakażenia – krew, kontakt seksualny, skażone jedzenie – różnią się w zależności od rodzaju wirusa. Wirusy HBV i HCV przenoszą się głównie przez kontakt z zakażoną krwią (np. podczas zabiegów medycznych, używania wspólnych igieł, tatuaży) oraz drogą seksualną. Z kolei wirus HAV szerzy się przede wszystkim drogą pokarmową, poprzez spożycie skażonej wody lub żywności oraz w wyniku nieprzestrzegania zasad higieny.
Rodzaje wirusowego zapalenia wątroby
Poszczególne typy wirusowego zapalenia wątroby (WZW) różnią się między sobą drogami zakażenia, przebiegiem klinicznym czy możliwymi powikłaniami. W Polsce najczęściej rozpoznawane są wirusowe zapalenia wątroby typu A, B i C. WZW D i E to u nas rzadkie przypadki.
WZW możemy ogólnie podzielić na ostre oraz przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby. W postaci ostrej zmiany zapalne oraz martwicze rozwijają się szybko. Z kolei zapalenie przewlekłe to choroba, która trwa ponad sześć miesięcy.
Zapalenie wątroby mogą wywołać wirusy pierwotnie hepatotropowe, czyli HAV, HBV, HCV, HDV, HEV, HGV, a także wirusy wtórnie hepatotropowe, takie jak EBV, CMV, HSV-1, HSV-2, a nawet wirusy różyczki, ospy wietrznej, odry czy adenowirusy.
WZW typu A to choroba o ostrym przebiegu, potocznie określana jako „żółtaczka pokarmowa” lub „choroba brudnych rąk”. Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową, np. poprzez spożycie skażonej wody lub żywności (zwłaszcza ostryg i skorupiaków), a także w wyniku bliskiego kontaktu z osobą chorą, z jej stolcem, przez kontakt seksualny, a nawet przez skażone igły. WZW typu A nie przechodzi w postać przewlekłą i w większości przypadków kończy się całkowitym wyzdrowieniem. Chorobie tej można skutecznie zapobiegać dzięki szczepieniom ochronnym oraz przestrzeganiu zasad higieny.
WZW typu B jest chorobą przenoszoną głównie przez kontakt z krwią i innymi płynami ustrojowymi, a także drogą seksualną. Do zakażenia może dojść m.in. podczas zabiegów medycznych, kosmetycznych, wykonywania tatuaży czy przekłuwania ciała, jeżeli nie zachowano odpowiednich zasad sterylności. Zakażenie HBV może mieć przebieg ostry, jednak u wielu chorych przyjmuje formę przewlekłego zakażenia, które zwiększa ryzyko marskości wątroby oraz raka wątrobowokomórkowego. WZW typu B jest chorobą, przeciwko której dostępna jest skuteczna szczepionka.
WZW typu C może mieć bezobjawowe początki. Przez długi czas przebiega skąpoobjawowo lub wręcz całkowicie bezobjawowo, dlatego bywa rozpoznawane przypadkowo, np. podczas rutynowych badań krwi. Zakażenie następuje głównie drogą krwi lub kontakty seksualne. U większości zakażonych osób dochodzi do rozwoju przewlekłego zapalenia wątroby, które stopniowo prowadzi do włóknienia, marskości i zwiększa ryzyka raka wątrobowokomórkowego. Obecnie dostępne nowoczesne terapie przeciwwirusowe pozwalają na wyleczenie WZW typu C u większości pacjentów.
WZW typu D jest nietypowym zakażeniem, ponieważ występuje wyłącznie u osób zakażonych wirusem WZW typu B. Może dojść do jednoczesnego zakażenia HBV i HDV (koinfekcja) lub do nadkażenia HDV u osoby już chorującej na WZW typu B (superinfekcja). Obecność wirusa HDV zwykle prowadzi do cięższego przebiegu choroby.
WZW typu E, podobnie jak typ A, przenosi się głównie drogą pokarmową i zwykle ma ostry, samoograniczający się przebieg. W większości przypadków kończy się wyzdrowieniem. Stanowi jednak szczególne zagrożenie dla kobiet w ciąży, u których przebieg może być znacznie cięższy. Całe szczęście, w krajach rozwiniętych zakażenia WZW typu E występują rzadko.
Objawy wirusowego zapalenia wątroby
Objawy wirusowego zapalenia wątroby często są niejednoznaczne. U wielu osób choroba przebiega skąpoobjawowo lub wręcz bezobjawowo, dlatego przez długi czas mogą nie zdawać sobie z niej sprawy.
W ostrym wirusowym zapaleniu wątroby pierwsze dolegliwości można łatwo pomylić z grypą, zatruciem pokarmowym lub inną infekcją. Chorzy najczęściej zgłaszają ogólne osłabienie, stany podgorączkowe lub gorączkę, bóle mięśni i stawów, a także brak apetytu. Często pojawiają się nudności, wymioty, a niekiedy również biegunka. Charakterystycznym objawem bywa uczucie rozpierania lub bólu brzucha pod żebrem, a dokładnie pod prawym łukiem żebrowym.
W miarę postępu choroby mogą pojawić się bardziej charakterystyczne dla uszkodzenia wątroby objawy, takie jak ciemny mocz oraz jasny, odbarwiony stolec. Najbardziej znanym objawem wirusowego zapalenia wątroby jest żółtaczka, czyli zażółcenie skóry, śluzówek i białkówek oczu spowodowane odkładaniem się w tkankach nadmiaru bilirubiny, jednak warto podkreślić, że występuje tylko u części chorych. Szacuje się, że na jednego pacjenta z żółtaczką przypada kilku, a nawet kilkunastu zakażonych, u których w ogóle do niej nie dochodzi.
Gdy rozwinie się żółtaczka, początkowo widoczne jest zażółcenie oczu, a następnie skóry. W tym okresie często ustępują wcześniejsze bóle stawów i mięśni, natomiast może utrzymywać się osłabienie. Okres żółtaczkowy trwa zwykle kilka tygodni. W postaci cholestatycznej ostrego wirusowego zapalenia wątroby żółtaczce towarzyszy uporczywy świąd skóry, nasilający się zwłaszcza w nocy, a drapanie może prowadzić do wtórnych zakażeń skóry.
Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby przez wiele lat może nie dawać żadnych wyraźnych objawów. Zakażenie bywa niekiedy wykrywane przypadkowo, na przykład podczas rutynowych badań krwi, badań okresowych lub kwalifikacji do oddania krwi. Jeśli dolegliwości występują, zwykle są mało charakterystyczne i obejmują przewlekłe zmęczenie, spadek wydolności fizycznej, trudności z koncentracją, obniżenie nastroju oraz niewielkie uczucie dyskomfortu lub ucisku pod prawym żebrem. Żółtaczka w przewlekłym zapaleniu wątroby pojawia się zazwyczaj dopiero w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.
Długotrwały, nieleczony proces zapalny prowadzi do stopniowego niszczenia tkanki wątroby, a następnie do marskości, która może objawiać się wodobrzuszem, obrzękami, skazą krwotoczną czy zaburzeniami świadomości. Szczególnie niepokojącymi objawami, wymagającymi pilnej hospitalizacji, są krwawienia z dziąseł, łatwe siniaczenie oraz objawy encefalopatii wątrobowej, które mogą świadczyć o ciężkiej niewydolności wątroby.
Diagnostyka i badania laboratoryjne wirusowego zapalenia wątroby
Diagnostyka wirusowego zapalenia wątroby opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych, ponieważ w badaniu przedmiotowym choroba bardzo często nie daje jednoznacznych objawów. U wielu pacjentów, zwłaszcza we wczesnym stadium lub w przebiegu bezżółtaczkowym, badanie przedmiotowe może być zupełnie prawidłowe.
U chorych z postacią żółtaczkową widoczne jest zażółcenie oczu, a niekiedy także skóry. W długo trwających postaciach, zwłaszcza z towarzyszącym zastojem żółci, skóra może przybierać zielonkawy odcień. Podczas badania palpacyjnego brzucha pacjent może odczuwać niewielką bolesność w okolicy prawego łuku żebrowego. Wątroba bywa powiększona i może wystawać spod łuku żebrowego na 1–2 cm.
Podstawą diagnostyki wirusowego zapalenia wątroby są badania enzymów wątrobowych, czyli tzw. próby wątrobowe. Najważniejsze znaczenie ma oznaczenie aktywności aminotransferazy alaninowej (ALT) oraz aminotransferazy asparaginowej (AST). W przebiegu wirusowego zapalenia wątroby ich wartości mogą wzrastać od kilku do nawet kilkudziesięciu razy powyżej normy. Charakterystyczne jest to, że aktywność ALT zwykle przewyższa aktywność AST. Enzymy wzrastają często na kilka dni przed wystąpieniem żółtaczki, jeżeli w ogóle dojdzie do jej rozwoju.
W chorobie, która kończy się całkowitym wyzdrowieniem, wartości ALT i AST stopniowo wracają do normy w ciągu kilku tygodni, choć czasami obserwuje się przejściowy ponowny wzrost enzymów po ich wcześniejszym spadku. Z kolei utrzymywanie się podwyższonych wartości przez wiele miesięcy może sugerować przejście choroby w postać przewlekłą.
Kolejnym istotnym parametrem laboratoryjnym jest bilirubina, w tym bilirubina całkowita. Wzrost bilirubiny odpowiada za wystąpienie żółtaczki. W postaciach cholestatycznych oprócz bilirubiny często obserwuje się również wzrost innych parametrów związanych z zastojem żółci, takich jak fosfataza alkaliczna (ALP) czy γ-glutamylotransferaza (GGTP).
W celu potwierdzenia przyczyny zapalenia wątroby wykonuje się testy serologiczne, które pozwalają wykryć zakażenie konkretnym wirusem. Standardowo zaleca się jednoczesne oznaczenie kilku markerów, aby nie przeoczyć żadnego typu zakażenia. W diagnostyce wirusowego zapalenia wątroby typu B oznacza się antygen HBsAg oraz przeciwciała anty-HBc w klasie IgM, natomiast w kierunku wirusa typu C wykonuje się badanie przeciwciał anty-HCV. Należy pamiętać, że obecność przeciwciał anty-HCV nie zawsze oznacza aktywne zakażenie. Potwierdzeniem czynnej infekcji jest wykrycie materiału genetycznego wirusa, czyli HCV RNA, w surowicy krwi.
Ze względów epidemiologicznych w Polsce nie wykonuje się rutynowo badań w kierunku WZW typu D i E. Diagnostykę w tym zakresie rozważa się głównie w specjalistycznych ośrodkach, w szczególnych sytuacjach klinicznych lub epidemiologicznych. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, podejrzewając wirusowe zapalenie wątroby, często kierują pacjentów bezpośrednio do oddziałów chorób zakaźnych, gdzie wykonywana jest pełna diagnostyka.
Uzupełnieniem badań laboratoryjnych jest USG jamy brzusznej, które pozwala ocenić wielkość i strukturę wątroby, wykryć cechy zastoju żółci oraz wykluczyć inne przyczyny dolegliwości, takie jak choroby dróg żółciowych czy zmiany ogniskowe. Badanie ultrasonograficzne nie pozwala rozpoznać rodzaju wirusa, ale ma spore znaczenie w różnicowaniu przyczyn czy ocenie ewentualnych powikłań.
Leczenie wirusowego zapalenia wątroby
Leczenie wirusowego zapalenia wątroby zależy od rodzaju wirusa, postaci choroby oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Niezależnie od rodzaju WZW, kluczowe znaczenie ma także regularna kontrola enzymów i funkcji wątroby. Badania krwi pozwalają ocenić aktywność choroby, skuteczność leczenia oraz wcześnie wykryć ewentualne powikłania.
W wielu przypadkach ostre wirusowe zapalenie wątroby, zwłaszcza typu A, ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. Na WZW typu A nie ma leczenia przyczynowego. Jeżeli choroba przebiega ciężko – pojawiają się nasilone wymioty, objawy odwodnienia, zaburzenia świadomości lub cechy niewydolności wątroby – w tych ciężkich przypadkach konieczne bywa leczenie szpitalne. Pobyt w szpitalu umożliwia utrzymanie odpowiedniego stanu odżywienia i nawodnienia, stałą obserwację chorego oraz szybkie wdrożenie leczenia w razie wystąpienia powikłań lub zaostrzenia przebiegu choroby.
W przewlekłych postaciach choroby, w przypadku wirusowego zapalenia wątroby typu B i C, podstawą postępowania jest leczenie farmakologiczne (stosowane są m.in. interferony, leki przeciwwirusowe) prowadzone pod ścisłą kontrolą lekarza. Terapia ta ma na celu zahamowanie namnażania wirusa, zmniejszenie stanu zapalnego w wątrobie oraz spowolnienie procesu włóknienia. W WZW typu B leczenie zwykle ma długotrwały charakter i polega na utrzymaniu wirusa w stanie nieaktywnym oraz ochronie wątroby przed dalszym uszkodzeniem. W przypadku WZW typu C nowoczesne leki przeciwwirusowe pozwalają w wielu przypadkach na całkowite usunięcie wirusa z organizmu.
W trakcie leczenia jakiegokolwiek zapalenia wątroby ważne jest także leczenie objawowe – nawodnienie, odpoczynek oraz codzienna troska o zdrowy styl życia. W początkowym okresie choroby pacjenci często sami odczuwają potrzebę zmniejszenia aktywności. Nie ma konieczności bezwzględnego leżenia w łóżku, jednak wskazane jest unikanie przemęczenia i stresu. Niezwykle istotne jest całkowite odstawienie alkoholu, ponieważ nawet niewielkie jego ilości mogą nasilać uszkodzenie wątroby i wydłużać czas zdrowienia. Zaleca się także zaprzestanie palenia tytoniu, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz ostrożność w stosowaniu leków i suplementów, które mogą obciążać wątrobę. Uważa się, że korzyści przynosi picie… kawy.
Przewlekłe zapalenie wątroby
O przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby mówimy wtedy, gdy zakażenie wirusem utrzymuje się dłużej niż sześć miesięcy. Najczęściej dotyczy to zakażeń wirusem HBV lub HCV – WZW typu B i C – przewlekłej fazy choroby. Może być wywołane także przez przetrwałe zakażenie wirusem HDV. W przeciwieństwie do ostrego zapalenia wątroby, które potrafi ustąpić samoistnie, postać przewlekła może rozwijać się latami i stopniowo prowadzić do trwałego uszkodzenia i włóknienia wątroby. Ponadto, wszystkie przewlekłe postaci zwiększają ryzyko marskości oraz raka wątroby (raka wątrobowokomórkowego).
Przewlekłe zapalenie wątroby przez długi czas może nie dawać żadnych wyraźnych objawów. Wiele osób dowiaduje się o zakażeniu przypadkowo, na przykład podczas rutynowych badań krwi, gdy wykrywane są podwyższone enzymy wątrobowe lub dodatnie testy w kierunku WZW B albo C. Brak objawów nie oznacza jednak, że choroba nie postępuje.
Długotrwały stan zapalny w wątrobie prowadzi do stopniowego jej uszkadzania. Z czasem dochodzi do włóknienia wątroby. Zdrowa tkanka wątrobowa jest stopniowo zastępowana tkanką łączną, która nie spełnia prawidłowo swoich funkcji. Im dłużej utrzymują się zakażenie i stan zapalny, tym większe jest ryzyko narastania włóknienia.
Nieleczone przewlekłe zapalenie wątroby może prowadzić do rozwoju marskości wątroby. Jest to zaawansowany etap choroby, w którym struktura wątroby jest już trwale zmieniona, a narząd nie jest w stanie prawidłowo funkcjonować. Marskość wiąże się z poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Może powodować żółtaczkę, obrzęki, zaburzenia krzepnięcia oraz wiele innych powikłań.
Zarówno przewlekłe WZW typu B, jak i typu C zwiększają również ryzyko rozwoju raka wątrobowokomórkowego. Między innymi z tego powodu osoby z przewlekłym zapaleniem wątroby wymagają regularnych kontroli i badań, nawet jeżeli czują się dobrze.
Dobra wiadomość jest taka, że współczesna medycyna dysponuje skutecznymi metodami leczenia przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby. W przypadku WZW typu C możliwe jest nawet całkowite usunięcie wirusa z organizmu, a w WZW typu B skuteczne zahamowanie jego namnażania. Wczesne rozpoznanie i leczenie pozwalają spowolnić lub zatrzymać uszkodzenie wątroby, a także zmniejszyć ryzyko marskości oraz raka wątrobowokomórkowego.
Dieta i styl życia przy WZW
Odpowiednia dieta i styl życia odgrywają ważną rolę wspomagającą leczenie wirusowego zapalenia wątroby. Choć podstawą terapii (zwłaszcza w przewlekłych postaciach choroby) jest leczenie farmakologiczne, codzienne nawyki mają realny wpływ na tempo regeneracji wątroby oraz ryzyko powikłań.
Najważniejszym zaleceniem dla każdego pacjenta z WZW jest: abstynencja alkoholowa! Unikanie alkoholu jest niezwykle istotne, ponieważ alkohol działa toksycznie na komórki wątroby, nasila stan zapalny i przyspiesza procesy włóknienia, a w konsekwencji może prowadzić do marskości i zwiększenia ryzyka raka wątrobowokomórkowego. W przypadku wirusowego zapalenia wątroby nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu. Nawet okazjonalne spożycie może pogarszać przebieg choroby i utrudniać leczenie.
Istotne jest również zaprzestanie palenia tytoniu, które nasila włóknienie wątroby i zwiększa ryzyko wielu nowotworów.
Co do diety: nie ma jednej, uniwersalnej dla każdego pacjenta diety. Możemy jednak wyróżnić kilka ogólnych zasad. Przede wszystkim, dieta powinna być wysokobiałkowa i niskotłuszczowa. Lepiej jeść mniej, a częściej – 5-6 niewielkich posiłków w ciągu dnia.
W jadłospisie warto uwzględnić produkty wspierające regenerację wątroby, w tym chude mięsa, ryby, jaja, nabiał, a także warzywa (zwłaszcza zielone warzywa liściaste) i owoce.
Tłuszcze nasycone zamień na nasycone. Co to oznacza? Ogranicz spożycie tłuszczów pochodzenia zwierzęcego, a zamiast nich wybieraj tłuszcze nienasycone, które występują głównie w produktach pochodzenia roślinnego. Źródła tych zdrowych tłuszczów, takie jak oliwa z oliwek, olej rzepakowy czy orzechy, również powinny być spożywane z umiarem i dostosowane do indywidualnej tolerancji każdego pacjenta.
Co ciekawe, wiele badań wskazuje również na korzystny wpływ picia… kawy. Oczywiście, wszystko z umiarem – nie zastępuj wody kawą. 3 filiżanki dziennie wystarczą.
W okresie zaostrzenia objawów wprowadź bardziej lekkostrawną dietę. Powinna ona opierać się na produktach łatwych do strawienia, które nie obciążają wątroby ani przewodu pokarmowego. Zaleca się spożywanie posiłków gotowanych, duszonych lub pieczonych bez dodatku tłuszczu. Unikaj potraw smażonych, bardzo tłustych, ostrych i wysoko przetworzonych. W przypadku pogorszenia tolerancji tłuszczów należy ograniczyć ich ilość w diecie, a energię uzupełniać węglowodanami złożonymi, takimi jak ryż, kasze czy pieczywo.
Równie ważny jak dieta jest styl życia. W okresie ostrym choroby oraz przy nasilonych objawach zalecany jest odpoczynek i ograniczenie wysiłku, aby nie obciążać organizmu i umożliwić wątrobie regenerację. Nie oznacza to jednak konieczności całkowitego unieruchomienia. Po ustąpieniu objawów możliwy jest stopniowy powrót do codziennych aktywności. W przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby umiarkowana, regularna aktywność fizyczna jest wręcz wskazana, ponieważ pomaga utrzymać prawidłową masę ciała i poprawia ogólną kondycję organizmu.
Osoby z nadwagą lub otyłością powinny dążyć do stopniowej redukcji masy ciała, unikając restrykcyjnych „diet cud”, które mogą prowadzić do niedoborów i dodatkowo obciążać wątrobę.
Profilaktyka i szczepienia WZW
Wirusowe zapalenie wątroby (WZW) często przez długi czas nie daje wyraźnych objawów, a może mieć groźne skutki, dlatego tak ogromne znaczenie ma profilaktyka. Dobra wiadomość jest taka, że część zakażeń można skutecznie ograniczać dzięki szczepieniom oraz prostym zasadom bezpieczeństwa na co dzień.
Najskuteczniejszą formą ochrony jest szczepienie przeciw WZW A i B. W Polsce szczepienie przeciw HBV jest standardowo wykonywane u noworodków w ramach programu szczepień ochronnych. U dorosłych zaleca się je szczególnie osobom z grup podwyższonego ryzyka oraz przed planowanymi zabiegami medycznymi.
Szczepienie przeciw HAV powinny rozważyć przede wszystkim osoby pracujące w ochronie zdrowia, podróżujące do krajów o wysokiej częstości występowania WZW typu A, a także osoby zatrudnione przy produkcji żywności lub w gospodarce odpadami. Jest ono również zalecane pacjentom narażonym na cięższy przebieg zakażenia, na przykład osobom z niedoborami odporności, w trakcie leczenia przeciwnowotworowego lub z marskością wątroby.
W codziennej profilaktyce wirusowego zapalenia wątroby kluczowe znaczenie mają higiena, unikanie kontaktu z krwią, a także dbałość o bezpieczeństwo żywności. W przypadku WZW typu A, które przenosi się głównie drogą pokarmową, ogromne znaczenie ma dokładne mycie rąk, zwłaszcza przed jedzeniem czy po skorzystaniu z toalety.
Przy WZW typu B i C największe znaczenie ma ograniczanie sytuacji, w których może dojść do kontaktu z zakażoną krwią. Nie powinno się pożyczać ani udostępniać przedmiotów, które mogą mieć z nią kontakt, takich jak maszynki do golenia czy szczoteczki do zębów. W przypadku ryzykownych kontaktów seksualnych zaleca się stosowanie prezerwatyw.
Ważną rolę w zapobieganiu zakażeniom odgrywają również bezpieczne zabiegi kosmetyczne i medyczne. Dotyczy to zarówno placówek ochrony zdrowia, jak i miejsc takich jak salony kosmetyczne, fryzjerskie czy studia tatuażu i piercingu. Kluczowe jest stosowanie sprzętu jednorazowego lub jego właściwa sterylizacja oraz przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Ma to szczególne znaczenie w profilaktyce zakażeń HBV i HCV, zwłaszcza że przeciwko HCV nadal nie opracowano szczepionki.
Kiedy zgłosić się do lekarza przy WZW?
Bezwzględnym wskazaniem do pilnej konsultacji lekarskiej są objawy żółtaczki, czyli zażółcenie skóry, śluzówek oraz białkówek oczu. Żółtaczka oznacza zaburzenia pracy wątroby lub dróg żółciowych. Nie wolno jej bagatelizować. W diagnostyce WZW pomoże internista – Szczecin to miasto, w którym znajduje się Centrum Medyczne Sedimed, umożliwiające umówienie się na wizytę u internisty.
Do lekarza warto zgłosić się również w przypadku długotrwałego osłabienia, zwłaszcza któremu towarzyszą złe samopoczucie, brak apetytu, stany podgorączkowe, bóle mięśni lub uczucie rozpierania pod prawym łukiem żebrowym. Takie objawy nie są charakterystyczne wyłącznie dla wirusowego zapalenia wątroby, ale jeżeli trwają już kilka dni lub tygodni, wymagają konsultacji.
Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których istnieje podejrzenie zakażenia HBV/HCV. Dotyczy to osób, które miały kontakt z krwią lub innymi płynami ustrojowymi, poddały się ryzykownym zabiegom kosmetycznym, takim jak tatuaż czy piercing, albo miały ryzykowny kontakt seksualny bez zabezpieczenia.
Konsultacja lekarska jest również wskazana w ramach badań kontrolnych po przetoczeniach krwi, zwłaszcza jeśli transfuzja miała miejsce wiele lat temu lub pacjent nie ma pewności, czy był wcześniej badany w kierunku WZW. Mimo że obecnie ryzyko zakażenia podczas transfuzji jest bardzo niskie, wykonanie badań kontrolnych pozwala wykluczyć ewentualne zakażenie i daje większe poczucie bezpieczeństwa.
FAQ – najczęstsze pytania pacjentów
Po czym poznać wirusowe zapalenie wątroby?
Wirusowe zapalenie wątroby zazwyczaj przebiega skrycie. Większość osób nie ma żadnych wyraźnych objawów albo są one na tyle mało charakterystyczne, że łatwo je zbagatelizować. Pacjenci zauważają najczęściej ogólne złe samopoczucie, przewlekłe zmęczenie, spadek koncentracji czy obniżoną tolerancję wysiłku.
W ostrym WZW, zwłaszcza na początku choroby, mogą wystąpić objawy przypominające grypę lub zatrucie pokarmowe, takie jak brak apetytu, nudności, bóle mięśni i stawów, czasem biegunka czy uczucie rozpierania pod prawym łukiem żebrowym. U części chorych dochodzi do rozwoju żółtaczki. Najpierw żółkną oczy, a następnie skóra. Towarzyszyć temu może ściemnienie moczu i odbarwienie stolca. Warto pamiętać, że żółtaczka występuje tylko u części pacjentów i większość zakażeń jej nie powoduje.
W przewlekłym WZW objawy mogą być bardzo dyskretne lub nie występować wcale, a choroba bywa wykrywana przypadkowo podczas badań krwi.
Jak długo trwa WZW?
Czas trwania choroby zależy od rodzaju wirusa i przebiegu zakażenia. Ostre wirusowe zapalenie wątroby zwykle trwa kilka tygodni, a pełny powrót do zdrowia może zająć kilka miesięcy. WZW typu A i E mają wyłącznie ostry przebieg i nie przechodzą w postać przewlekłą. Objawy ustępują stopniowo, a wątroba zazwyczaj regeneruje się całkowicie. Powrót do normalnej aktywności życiowej i w pracy następuje w ciągu <6 miesięcy.
WZW typu B, C i D mogą natomiast przejść w postać przewlekłą. O przewlekłym WZW mówimy wtedy, gdy zakażenie utrzymuje się dłużej niż 6 miesięcy. W takiej sytuacji choroba może trwać wiele lat, często bez wyraźnych objawów, stopniowo uszkadzając wątrobę.
Czy wirusowe zapalenie wątroby można wyleczyć?
Możliwości leczenia zależą od typu wirusa. WZW typu A w większości przypadków ustępuje samoistnie i prowadzi do trwałego wyzdrowienia. W przypadku WZW typu C u zdecydowanej większości pacjentów nowoczesne leczenie przeciwwirusowe pozwala obecnie na całkowite wyleczenie i usunięcie wirusa z organizmu. Wirusa HBV zwykle nie daje się całkowicie wyeliminować z organizmu, ale dzięki leczeniu można skutecznie zahamować jego namnażanie, spowolnić uszkodzenie wątroby i znacząco obniżyć ryzyko marskości oraz raka wątrobowokomórkowego.
Czy zapalenie wątroby jest zaraźliwe?
Tak, wirusowe zapalenie wątroby jest zaraźliwe, a każdy z wirusów ma swoje charakterystyczne drogi zakażenia. Upraszczając, WZW typu A i E przenoszą się głównie drogą pokarmową, poprzez skażoną żywność, wodę lub brudne ręce. WZW typu B i C przenoszą się przez kontakt z krwią oraz innymi płynami ustrojowymi, na przykład podczas zabiegów medycznych i kosmetycznych, używania niesterylnych narzędzi, ryzykownych kontaktów seksualnych bez zabezpieczenia czy wspólnego używania igieł. Możliwe jest także zakażenie dziecka przez matkę w czasie porodu.
Codzienne kontakty, takie jak uścisk dłoni, rozmowa czy wspólne przebywanie w jednym pomieszczeniu, nie stanowią zagrożenia.
Jakie są skutki nieleczonego WZW?
Nieleczone wirusowe zapalenie wątroby, zwłaszcza w postaci przewlekłej, może prowadzić do stopniowego uszkodzenia wątroby i włóknienia, a w konsekwencji do marskości wątroby. Marskość oznacza trwałą przebudowę wątroby i zaburzenie jej funkcji, co może skutkować wodobrzuszem, krwawieniami z przewodu pokarmowego czy encefalopatią wątrobową. Zakażenie HBV lub HCV zwiększa również ryzyko rozwoju raka wątrobowokomórkowego.
U części pacjentów mogą wystąpić także powikłania pozawątrobowe, obejmujące nerki (jak kłębuszkowe zapalenie nerek), skórę (np. plamica uniesiona, liszaj płaski), układ nerwowy (neuropatia obwodowa), stawy czy układ krążenia (udar mózgu, zawał serca). W skrajnych przypadkach, zwłaszcza przy nadostrym i piorunującym przebiegu choroby, może dojść do ostrej niewydolności wątroby, która stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.
Bibliografia
- Interna Szczeklika 2020, A. Szczeklik, P. Gajewski, wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2020, wydanie 11.
- Hepatologia Tom 1. Red. Panasiuk, Anatol . : PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2023, 621 s. ISBN 978-83-01-23372-3, doi: https://doi.org/10.53271/2023.104
- Choroby zakaźne i pasożytnicze. T. 1. Red. Boroń-Kaczmarska, Anna; Wiercińska-Drapało, Alicja . Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2022, 640 s. ISBN 978-83-01-22567-4, doi: https://doi.org/10.53271/2022.047
- Gupta S., Read SA., Shackel NA., Hebbard L., George J., Ahlenstiel G. The Role of Micronutrients in the Infection and Subsequent Response to Hepatitis C Virus. Cells, 2019, 17, 8(6):603.
- Silva LD., Bering T., Rocha GA. The impact of nutrition on quality of life of patients with hepatitis C. Curr Opin Clin Nutr Metab Care 2017, 20(5):420-425
- Klamann J., Smiatacz T., Diagnostyka wirusowych zapaleń wątroby w praktyce lekarza pierwszego kontaktu, Forum Medycyny Rodzinnej 2016, tom 10, nr 2, 66–72
- H. Ciborowska, A. Rudnicka, Dietetyka. Żywienie Zdrowego i Chorego Człowieka, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2009.
